23.06.2008

“Düşünce” ve “düşünmek” dediğimiz zihinsel süreçleri
en baştan alıp, şöyle bir gözden geçirmeye
ne dersiniz?

“Düşünce”nin büyüsüne kapılmadan, gücünü abartmadan,
ilk kez içselleştiriyormuşcasına geriye çekilip
nasıl bir süreç olduğunu,
korkmadan ve üşenmeden
irdelemeye, var mısınız?
Varım, diyorsanız, hadi, buyrun!


Not: “Bir de siz tartın” başlıklı yazıyı işlevini tamamladığı
düşüncesiyle şimdilik erteliyorz. İsteyenler,
ANAYASA kategorisinde bulabilirler

Başlangıç noktamız: şuur.
Kelimenin aslı şu’ür, Arapça, “hissetmek, bilmek”ten geliyor; “insanın kendisini bilmesi, içinde yaşadığı mekân ve zamandan haberdar olabilmesi melekesi” olarak tanımlanıyor; bilinç eşanlamlı kullanılan diğer kelime.

İnsanın kendisini bilmesi zihinsel süreçlerinin farkında olması anlamına geliyor; zihinsel süreçler dedikleri ise, düşünceler, güdüler /saikler, algılar, duyular. Basit bir örnek: televizyon seyrederken yan odadan gelen gürültülerin, sokaktan geçen arabanın, ocaktaki yemeğin, yağan yağmurun, halıdaki lekenin vb.vb., farkında olma halimiz; dikkat, şuurun bu süreçlerden birisine yönelmesi ve teksif olması durumu. Meselâ, ocaktaki yemekten yanık kokuları gelmeye başlamışsa, şuur, kokuya özel bir anlam yüklüyor ve dikkat ekrandan mutfağa yöneliyor. Bu bağlamda, şuur, kişiyi ve çevresini tarassut altında tutan, düşünce ve davranışlarını denetleyen bir inzibat görevi de üstleniyor.

Çevremizde ve/veya kendi içimizde oluşanlara verdiğimiz tepkiler, çoğunlukla otomatik oluyor, çünkü, pek çok şeyi bilinçli farkındalık olmadan öğrenmiş gereğini yerine getirmiş oluyoruz. Ne zamanki istemediğimiz birşeylerle karşılaşıyor, önemli kararlar vermek durumunda kalıyoruz, şuur, dağarcığımızda önceden kayıtlı önemli olabilecek bilgileri de ortaya döküyor ve kullanıma sunuyor.

Göreceli kavramlar olarak: şuur yada bilinç

Bilinçsizlik, bilinçlilik yada şuursuzluk, şuurluluk gibi isimlerin (dilbilgisi bağlaında) veya şuurlu, şuursuz, bilinçli, bilinçsiz gibi sıfatların belirttikleri gibi, şuur veya bilinç göreceli kavramlar.

Skalanın bir ucunda, amip gibi, bakteri gibi, duyuları olmayan, farkındalıkları ölçülemeyecek kadar düşük, tek hücreli şekilsiz canlılar, diğer ucunda, onlarla kıyaslanamayacak kadar gelişmiş insan var. Tek hücrelilerin dünyaları koyu karanlık bir lekeden ibaret iken, hücre sayısı arttıkça canlıların çevrelerindeki ışık, titreşim, basınç yada kimyevi değişimleri algılama melekelerinin güçlendiği görülüyor.

Organizmaların haberdar olma yetileri, duyu organlarının gelişimine doğru orantılı; örneğin, gözler, hem ışığı, hem de ışığın yönünü ayırd edebilecek hale geliyor. Bakterilerin koyu karanlık bir lekeden ibaret olan dünyaları, birden-fazla hücrelilerde farklı tonlar ve şekiller almaya başlıyor.

Haberdar olunan bilgilerin düzenlenmesi ve organizmanın diğer parçalarına ulaştırılabilmesi, sinir sisteminin gelişmişliğine bağlı. Merkezi bir işlem sistemi, yani beyin, dünyaya ilişkin haberleri biraraya getiriyor, böylece çevreye dair daha bütünlüklü bir resim oluşturuyor.

Beyin kabuğu (korteks) olan yaratıklarda hafıza ve tanıma yetileri gelişiyor; bunlar dikkat ve hatta amaç sergiliyebiliyorlar. Örneğin, beyin kabuğu göreceli olarak gelişmiş olan köpekler, kovaladıkları kedinin görüntüsünü kedi kaçıp kaybolduktan sonra da koruyabiliyorlar.

Beyin kabuğunu oluşturan lobların altında kıvrım şeklinde uzanan limbik sistem, uyku, açlık, susuzluk, cinsellik gibi bedensel işlevleri düzenleyen sistem. Limbik sistemi olan yılan, timsah gibi sürüngenlerin duyguları var.

Beyin kabuğu (korteks/cortex) ve şuur
Korteks genişledikçe bilinç yeni vasıflar kazanıyor; simge kullanma yetisi bunların en önemlisi. Simge kullanma yetisi, akıl yürütmeyi mümkün kılıyor. Dahası, simgesel dil denilen iletişim şeklini doğuruyor.

Şempazelerin ve gorillerin konuşamama nedenleri kortekslerinin kusurlu olması değil, larynx denilen ses tellerinin yokluğu ve dillerinin insanlarınki kadar esnek olmayışı. Oysa, simgesel dil kullanabildikleri gibi, duyma özürlüler için kullanılan işaret dili öğretildiklerinde insanlarla iletişim kurabiliyorlar. California’ya eğitim gören Coco isimli gorilin bini aşkın kelimeden oluşan bir dağarcığı var, ve işaret dili kullanarak iletişim kurabiliyor.

Anadil ve şuur
İnsanların gelişmiş ses telleri ve bir yaşından itibaren karmaşık sesler çıkarmalarını mümkün kılan esnek dil’leri var. Bu iki özellik konuşmayı, daha da önemlisi deneyimlerin paylaşılmasını mümkün kılıyor. Deneyim paylaşmak, insanların birbirlerinden öğrenebiliyor olmaları, topluca oluşturulan ortak bilginin yeni kuşaklara aktarılmasını sağlıyor; toplumu birleştiren harç görevi yapıyor.

Konuşma yetisi, şuuru/bilinçi genişletiyor; çünkü, böylece yaşadığımız mekân ve zamanda yeralmadıkları için bizzat tanık olmadığımız olgulardan haberdar olabiliyoruz; çünkü, dili sadece başkalarıyla değil, kendi kendimize, içimizden konuşmakta da kullanabiliyoruz; hepsinden önemlisi, kendi kendimize kelimeler kullanarak düşünüyoruz. Kısacası, dil bilinci geliştirirken, bilinç de dili geliştiriyor.

Kelimelerle düşünmek ve geçmiş
Kelimelerle düşünmek, bize algılarımızı geçmiş deneyimlerimize bağlama imkânı veriyor. Örneğin, “ağaç” kelimesini düşündüğümüzde, zihnimizde ağaç görüntüleri beliriyor. Bir tanıdığın adını andığımızda, kendimizi onunla yaşadıklarımızı hatırlarken buluyoruz. İnsanoğlunun korteksi gelişmiş diğer canlılardan farkı, onların geçmiş deneyimlerini hatırlayabilmeleri için ilgili nesnenin duyularının kapsama alanı içinde olması gereği; yani, köpeğin kediye ilişkin deneyimini hatırlayabilmesi için kediyi görmesi, işitmesi yada koklaması gerekiyor. Gözden uzak kedi, beyinden de uzak oluyor. İnsanoğlunda durum farklı. İnsanoğlu, geçmişteki olayları içinde olduğu olaylardan bağımsız olarak hatılayabiliyor – geçmişi yeniden canlandırabiliyor. Düşünmek, insana geçmiş deneyimlerinden yararlanma imkânı veriyor.

Kelimelerle düşünmek ve gelecek
Kelimelerle düşünmek insanoğlunun geleceği değerlendirmesini de mümkün kılıyor. Neyin olup, ne olamayacağını kestirmeye çalışabilir, plânlanama yapabilir, geleceğe ilişkin kararlar alabiliriz. Düşünmek içrek bir özgürlüktür – geleceğimize ilişkin karar vermek, hayatımızı yönlendirmek özgürlüğü.

Kelimelerle düşünmek ve akıl yürütme
Akıl yürütme yada eşanlamlı ifadeler muhakeme, uslamlama,, “bilinen ve/veya kabul edilenler üzerinde düşünüp, gerekli incelemeleri yaparak yeni yargılara varma işi” şeklinde tanımlanıyor. İnsan zihnini akıl yürütme sürecine açan, kelimelerle düşünmek yetisi. Bu yeti, bize limbik sistemin nasıl çalıştığından, ABD’nin Irak’tan ne istediğine varıncaya kadar sonsuz sayıda soru sormak imkânı veriyor. İnsanoğlu böylece, kendisini bulduğu dünyaya dair hipotezler ve inançlar geliştirebiliyor.

Kelimelerle düşünmek ve anlamak
Kelimelerle düşünmenin şuura kattığı boyut – anlamak. Farkında olduğumuzun farkında, şuurlu olduğumuzun bilincindeyiz. İnsanoğlu sadece kendisini içinde bulduğu dünyayı değil, kendisini de anlamak yetisine sahip. Bilinçli deneyimlerimiz üzerinde düşünebiliyor, bilincimizin mahiyeti ve niteliğini araştırabiliyoruz. Medeniyet, kelimelerle düşünebiliyor olmamızın ürünü; dil olmasaydı, insanoğlu mağaradan çıkamazdı.

Kelimelerle düşünmek ve dilbilgisi.
Düşüncenin düşüncesinin olmazsa olmazı, hammaddesi, tuğlası, demiri, çimentosu, harcı, dil. Akıl yürütme, mantıklı düşünce, dilin doğru kullanımına özen göstermeden mümkün olmuyor; dilin doğru kullanımı ise dilbilgisi kurallarına mutlak riayet demek. (Küçümsediğimiz, kaytardığımız, öğrenmemek :) için elimizden geleni ardımıza koymadığımız dilbilgisi!) Anadilimizi -Türkçe’mizi- ne kadar iyi kullanıyorsak, düşünce mantığınız da o kadar sağlam oluyor. Kötü Türkçe = kusurlu mantık.

Dünya düşünce tarihi bize insanoğlunun zihinsel yetilerini terbiye ve ıslah etmek, disipline sokmak için kullandığı en temel ve evrensel yöntemin dilbilgisi olduğunu söylüyor. Cümlelerin çözümlenmesi, cümleleri oluşturan parçacıkların yapılarının ve sıralanışlarının incelenmesi, ifadenin uslup ve renginin belirlenmesi gibi dilbilgisinin alanına giren uğraşlar, doğru ve mantıklı düşüncenin, akıl yürütmenin temelini teşkil ediyorlar. Bu çerçevede, ister sosyal bilimlerde olsun, ister fen bilimlerinde, bilimadamları olası yanlışları ve mantık hatalarını, tezlerini dilbilgisi kurallarının tedrisinden geçirerek saptama yoluna gidiyorlar. “Düşünce” isim’dir, “düşünmek” fiil (sürecek)

 
 DİĞER MAKALELER
EYLÜL 2011
• 
EYLÜL 2008
AĞUSTOS 2008
TEMMUZ 2008
• 
• ALMANYA
• HİTLER
HAZİRAN 2008
• 
MAYIS 2008
• 
NİSAN 2008
MART 2008
• 
ŞUBAT 2008
OCAK 2008
• AÇMAZ
ARALIK 2007
KASIM 2007
EKİM 2007
EYLÜL 2007
AĞUSTOS 2007
NİSAN 2007
MART 2007
ŞUBAT 2007
OCAK 2007
ARALIK 2006
KASIM 2006
MAYIS 2006
NİSAN 2006
ŞUBAT 2006
OCAK 2006
ARALIK 2005
EKİM 2005
EYLÜL 2005
• ÖCÜ!
AĞUSTOS 2005
TEMMUZ 2005
HAZİRAN 2005
MAYIS 2005
NİSAN 2005
MART 2005
ŞUBAT 2005
OCAK 2005
ARALIK 2004
KASIM 2004
EKİM 2004
EYLÜL 2004
AĞUSTOS 2004
TEMMUZ 2004
HAZİRAN 2004
MAYIS 2004
• GÂVUR
NİSAN 2004
MART 2004
ŞUBAT 2004
OCAK 2004
EKİM 2003
EYLÜL 2003
AĞUSTOS 2003
TEMMUZ 2003
MAYIS 2003
NİSAN 2003
MART 2003
ŞUBAT 2003
OCAK 2003
ARALIK 2002
KASIM 2002
EKİM 2002
EYLÜL 2002
AĞUSTOS 2002
TEMMUZ 2002
• ABANT
HAZİRAN 2002
MAYIS 2002
NİSAN 2002
MART 2002
ŞUBAT 2002
OCAK 2002
ARALIK 2001

 BEĞENDİKLERİM
Alev Alatly