21.07.2008
“AKLIN ÖLÇÜSܔ veya SAFSATA! (3)

Laf Ola Beri Gele!

“Ege bir Türk gölü değildir.- Ö
Ege, bir Yunan gölü de degildir.-Ö
Binaenaleyh, Ege bir göl degildir.”-V


Safsatalar, ilk anda geçerli ve ikna edici
gibi gözüken, ancak yakından bakıldığında
kendilerini ele veren
sahte argümanlardır.


Yazının birinci ve ikinci bölümleri için
Aklın Ölçüsü” kategorisine bakınız


Bir tezin, bir iddianın, argümanın, mantık kuralları doğrultusunda geçerli olup olmadığını saptayabilmek için bilinmesi gereken temel kavramları özetlemeye devam ediyoruz. Tümevarımsal Argümanlar’ın gözlem ve deneylere dayandığını; münferit gözlem ve deneysel verilerden yola çıkılarak genel bir sonuca varmaya çalıştığını söylemiştik. Burada, sonucun tümdengelim argümanlarındaki gibi kesin olmayacağı açıktır.; nitekim, sınırlı sayıda gözlemden yola çıkıp, “bu iş böyledir” diye kesip atmak keyfi bir vargı olur. Tümevarımsal argümanlarda öncüllerin doğru oldukları kabul edilirse, sonucun da doğru olduğu varsayılır. Meselâ,

Ö- Ne zaman kızıl bir gün batımı görsem, ertesi gün hava güzel olur.
Ö- Bugün kızıl bir gün batımı var.
V- Binaenaleyh, yarın hava çok güzel olacaktır.

Ya da
Ö- Türkiye’deki köpeklerin çoğu sokak köpeğidir.
Ö- Çomar Türkiye’deki bir köpektir.
V- O halde Çomar bir sokak köpeğidir.

Bir örnek de 11 Kasım 2000’de Star gazetesinde yazan Engin Ardıç’tan:

“...Katmandu edebiyatı yapmalarına biz ağzımızla gülmeyiz. Hele günümüzde buna hiç gerek yok, çünkü gençlik artık bol ve kolay uyuşturucu da bulabiliyor, şehirli ve paralı kesimi tavşanlar gibi hababam da çiftleşebiliyor... Yani bir nevi küçük Amerika olduk bile... Haa, sanayi toplumunun getirdiği özel sorunlardan bunalmak istiyorsanız, önce o sanayiyi kurun da sıkıntısını ondan sonra yaşarsınız!”

Ardıç’ın argümanını bileşenlerine ayıralım:
Ö- Amerika’da gençlik kolay ve bol uyuşturucu bulabilir.
Ö- Amerika’da gençlik tavşanlar gibi hababam çiftleşebilir.
Ö-Türkiye’de de şehirli ve paralı kesim tavşanlar gibi hababam çiftleşebiliyor...
Ö- Türkiye’de de gençlik artık bol ve kolay uyuşturucu bulabiliyor
V - Yani bir nevi küçük Amerika olduk bile.

Ardıç’ın argümanı geçersizdir; çünkü, “şehirli ve paralı gençlik” dediği kesim “Türkiye’yi temsil etmez.” Dikkatli okur, Tümevarım Argümanlarında, doğru istatistiki verilerin önemi kavrayacaktır. Buna karşın, doğru verilerden yanlış sonuç çıkarma diye bir alışkanlık da vardır ki, gelecek yazılarda “İstatistiksel Hatalar” başlığıyla “Serbest Safsatalar” altında göreceğiz.

Yeri gelmişken: Ülkemiz de yukarda verdiğimiz hatalı çıkarsama örneğinin basınımızda neredeyse kural olduğuna işaret etmeliyim. Sakallı Celâl’e, “Meşrutiyet’i ilân ettik olmadı, Cumhuriyet’i getirdik yine olmadı, bir de ciddiyeti denesek?!” dedirten bu tutumumuz olsa gerekir!

Argümanları Tanıma
Argümanlar her zaman yukarıdaki sırayı izlemezler. Bazen önce sonuç verilir, sonra ispatlanmaya çalışılır. Diğer bazı argümanlarda sonuç ve öncülleri birbirinden ayırmak zordur. Bazen de, aşağıda olduğu gibi ifadeler argümana benzerler, fakat değildirler. Örneğin, şöyle bir saptama/hüküm:

Eğer İncil doğru ise, İsa ya mecnun, ya da Tanrının oğlu olmalıdır.
Bu bir argüman değil bir şart cümlesidir; ifadede sonucu destekleyecek bir öncül mevcut değildir.
Ya da,
Allah seni yarattı; o nedenle Allah’a karşı görevlerini yerine getirmelisin.
Buradaki “Allah’a karşı görevlerini yerine getirmelisin” ifadesi de bir şart cümlesidir. Şart cümleleri önerme/öncül olarak kabul edilmezler.
Arabam çalışmadı, çünkü motorunda bir problem var.
Bu da bir argüman değil bir açıklamadır. Burada arabanın niçin çalışmadığı izah edilmektedir. Bu ifade geçerli bir argümana şöyle dönüştürülebilir:
-Motorda bir sorun olmasaydı çalışırdı.
-Arabam çalışmadı.
-Arabamın motorunda bir sorun var.


SAFSATA

MERAKLISINA: Türkçe, “safsata”, Osmanlıca, “kıytası batıl” İngilizce, “fallacy” Latince “fallacia”

Safsatalar, ilk anda geçerli ve ikna edici gibi gözüken ancak yakından bakıldığında kendilerini ele veren sahte argümanlardır.

Bir düşünceyi ortaya koyarken ya da anlamaya çalışırken yapılan yanlış çıkarsamaların tamamına safsata denir. Günümüz Türkçe’sinde safsata kelimesi kusurlu akıl yürütme anlamını kaybetmiş, yanlış inanç manasında kullanılır olmuştur. Oysa, safsata, insanın muhakeme yetisinin yanlış yönde kullanımıdır ve çoğu kez önyargı, eksik bilgi, batıl inançlar, duygusallık, yersiz göndermeler, acelecilik, özensizlik, genelleme, duygu sömürüsü, Türkçe’yi kötü kullanma gibi sebeplerden kaynaklanır.
Safsatalar biçimsel (formal, suri) ya da serbest (informal) olurlar.

Biçimsel Safsatalar
Bir argümanın yapısından kaynaklanan, bir argümanı teknik olarak geçersiz kılan hatalardır. Bir argümanın teknik olarak geçersiz olması, sonucunun öncüllerini izlememesi anlamındadır. Yukarda da değindiğimiz gibi, Biçimsel Safsatalarda mesele, sonucun doğru veya yanlış olması değil, çıkarsamanın doğru öncüllere dayanmamasıdır.

Aşağıdaki ilk örneğimiz, Yanlış ve Geçersiz bir argüman olarak, Biçimsel Safsata’dır, çünkü, ilk öncülü yanlıştır ve bu yanlış öncül Sokrat’ın yeşil olması gerektiği gibi lâf ola beri gele bir sonuç doğurmuştur.

Bazı insanlar yeşildir.
Sokrat bir insandır.
Sokrat yeşildir.

Öbür taraftan, ikinci örnekte varılan “Sokrat ölümlüdür” sonucu, doğrudur ama bu da tesadüfen doğrudur. Birinci öncülün yanlış olması, bu argümanı da Doğru ve Geçersiz Biçimsel Safsata sınıfına koyar.

Bazı insanlar ölümlüdür.
Sokrat bir insandır.
Sokrat ölümlüdür.

Bir kez daha vurgulayalım: Yukarıdaki argümanlarda çıkarımların geçersiz olmalarının nedeni öncüllerin birinin doğru, diğerinin yanlış olmasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle, sonuç tesadüfen doğru veya yanlış olabilecektir. Aşağıdaki örnekte biçimsel safsatayı inceleyelim.
Bu da Hüseyin Üzmez’den (9 Ekim 2000, Akit)

“Şahsen ben, demokrasiyi bir türlü sevemiyordum. ‘İnancımın demokrasiye ihtiyaç duyacağına’ inanmıyordum. Demokrasi yokken, biz, üç kıt’aya yedi denize hâkimdik. Şimdi emperyalistlerin kölesi durumuna düş…tük”

Üzmez’in argümanını bileşenlerine ayıralım:
Ö-Demokrasi yokken, biz, üç kıt’aya yedi denize hâkimdik.”
Ö-“Şimdi emperyalistlerin kölesi durumuna düşmüştük.”
V-“Demokrasi, ülkeleri emperyalistlerin kölesi durumuna düşürür.”


Üzmez’in öncüllerinin doğru olmaları halinde bile, çıkarım geçersizdir; geçerli bir argüman haline nasıl getirilebileceğine bakalım:

-Demokrasi, yokken biz üçkıt’aya, yedi denize hâkimdik.
-Demokrasilerde dünya hakimiyeti olmaz.
-Demokrasi olunca biz üçkıt’aya, yedi denize hâkim olamaz olduk.

veya
-Emperyalizm demokrasi ile bağdaşmaz.
-Şimdi emperyalistlerin kölesi durumuna düştük.”
- Binanaeleyh, kölesi durumuna düştüğümüz emperyalistlerde demokrasi yoktur.

veya
-Demokrasi, ülkeleri emperyalistlerin kölesi durumuna düşürür.
-Biz biz, üç kıt’aya yedi denize hâkimdik /çünkü o ülkelerde/ demokrasi yoktu.


Üzmez’in popüler bir köşe yazarı olduğunu düşününce, gelin de kahrolmayın! “Meşrutiyet’i ilân ettik olmadı, Cumhuriyet’i getirdik yine olmadı, bir de ciddiyeti denesek?!”

Biçimsel Safsataların bir nitelikleri de matematik formüllerine benzeyen sembollerle ifade edilebilmeleridir. Mantık-matematik ilişkisinin buradan doğduğunu birkez daha hatırlatalım.

 
 DİĞER MAKALELER
EYLÜL 2011
• 
EYLÜL 2008
AĞUSTOS 2008
TEMMUZ 2008
• 
• ALMANYA
• HİTLER
HAZİRAN 2008
• 
MAYIS 2008
• 
NİSAN 2008
MART 2008
• 
ŞUBAT 2008
OCAK 2008
• AÇMAZ
ARALIK 2007
KASIM 2007
EKİM 2007
EYLÜL 2007
AĞUSTOS 2007
NİSAN 2007
MART 2007
ŞUBAT 2007
OCAK 2007
ARALIK 2006
KASIM 2006
MAYIS 2006
NİSAN 2006
ŞUBAT 2006
OCAK 2006
ARALIK 2005
EKİM 2005
EYLÜL 2005
• ÖCÜ!
AĞUSTOS 2005
TEMMUZ 2005
HAZİRAN 2005
MAYIS 2005
NİSAN 2005
MART 2005
ŞUBAT 2005
OCAK 2005
ARALIK 2004
KASIM 2004
EKİM 2004
EYLÜL 2004
AĞUSTOS 2004
TEMMUZ 2004
HAZİRAN 2004
MAYIS 2004
• GÂVUR
NİSAN 2004
MART 2004
ŞUBAT 2004
OCAK 2004
EKİM 2003
EYLÜL 2003
AĞUSTOS 2003
TEMMUZ 2003
MAYIS 2003
NİSAN 2003
MART 2003
ŞUBAT 2003
OCAK 2003
ARALIK 2002
KASIM 2002
EKİM 2002
EYLÜL 2002
AĞUSTOS 2002
TEMMUZ 2002
• ABANT
HAZİRAN 2002
MAYIS 2002
NİSAN 2002
MART 2002
ŞUBAT 2002
OCAK 2002
ARALIK 2001

 BEĞENDİKLERİM
Alev Alatly